Шинэ сумын төв төслийн бүтээн байгуулалт амжилттай явагдаж байна

Шинэ сумын төв төслийн явцтай танилцаж байна

Шинэ сумын төв төсөл Бууцагаан, Баянлиг сумдад амжилттай хэрэгжиж 2 сум шинээр баригдаж байгаа билээ. Төслийн бүтээн байгуулалттай танилцахаар Баянлиг суманд Говийн 8 сумын 400 гаруй, хөрш Өвөрхангай аймгийн 10 сумын 50 гаруй төлөөлөгчид зочиллоо. 

Бүтээн байгуулалтын ажил эхлээд 1 сар болж байна. Удахгүй эмнэлгийн барилгын ажил дуусна, бусад барилгын суурийн ажил дуусан. Бүтээн байгуулалтын ажилд тус сумаас 100 гаруй хүн ажиллахын зэрэгцээ оёдол, хоол хүнсийг Баянлигчүүд хангаж байгаа ажээ.

Цаг алдахгүйн тулд шаргуу ажиллаж байна

С.Цагаан: Хөдөлмөрлөвөл амжилтанд хүрч болдогийг ойлгосон тийм л хүүхдүүд төгсгөхийг хичээдэг

Улсын Мэдээлэл зүйн олимпиадын хошой аварга, 17н жилийн дараа нутагтаа Математикийн олимпиадын мөнгөн медаль авчирсан, өдгөө улсын олимпиадаас 6н медаль хүртээд буй, сүүлийн 5 жил түүний шавь нар Баянхонгор аймгийн Математик, Мэдээлэлзүйн өнгийг тодорхойлж, улсын олимпиадад ч чамгүй амжилттай оролцдог гээд түүний тухай яриад байвал дуусахгүй урт амжилтууд цуврана. Юутай ч чадварлаг багш, нутгийнхаа Математик, Мэдээлэлзүйн сургалтын чанарыг сайжруулахаар хичэн зүтгэж буй, Баянхонгор аймгийн "Алгоритм сургалтын төв"-ийн багш Сүхбаатарын Цагаан багштай ярилцлаа.

Нямдаваа багшийн шавь болсноор эргэлт буцалтгүй

математикийн замд гүн орсон

Хоёулаа яриагаа таны математик сонирхож байсан үеэс эхлэх үү? Анх хэддүгээр ангиасаа математик түлхүү сонирхож эхэлсэн бэ? тэр үеийнхээ дурсамжаас хуваалцаач?

Багаасаа л тоо бодох дуртай хүүхэд байсан. 1-р ангиасаа эхлээд л аймгийн олимпиадад оролцдог, 2-р ангидаа аймгийн аварга болж байсан гэхээр ерөөсөө тоо бодох дуртай хүүхэд байсан л гэж ойлгогдох байх. Зарим хүмүүс дунд ангид ороод олимпиад уралдаанд орж эхэлсэн, өөрийгөө олж нээсэн байдаг. Би бол анхнаасаа л тоо бодох дуртай хүүхэд байжээ.

Бага ангид байхдаа 3-р сургуулийнхаа багаас аймгийн математикийн олимпиадад орохоор бэлдэж байгаад Доржнамжирмаа гээд насан туршийн хамтрагчтайгаа танилцаж байсан нь хамгийн эхэнд санаанд орж байна. 6-р ангид байхад намайг 3-р сургуулийн математикийн багш Очирхуяг багш маань гэртээ аваачаад бэлддэг байсан. Тэднийх том хүүхэдгүй тул хавар гэхэд цагаан сарын боов нь дуусаагүй байсан нь их гоё байдаг байсан даа. 7-р ангидаа Талст сургууль байгуулагдаад тэнд очиж эргэлт буцалтгүй математикийн замд гүн орсон.

Талст сургуульд Нямдаваа багшийн гар дээр ирээд л математикч болох зам тодорхой болсон гэж ойлгож болно. Тийм ээ? Нямдаваа багшийн тухай яриач!

Намайг анх 7-р ангийн сурагч Талст сургуульд очиход багш маань дөнгөж сургуулиа төгсөөд ирсэн 23 настай залуу манай ангийг дааж авч байлаа. Манай ангид математик, мэдээлэл зүйн хичээл ородог. Өөрөө мэдээлэл зүйгээр бол мэргэшсэн их сайн залуу боловсон хүчин байсан юм. Математикаас гадна мэдээлэл зүй гэж цоо шинэ томоохон салбарт анх хөтлөн оруулсан хүн маань шүү дээ. Тухайн үед бол багш маань үнэхээр сайн багш байсан. Улсын олимпиадаас медаль авч чадах нь ойлгомжтой хэмжээний мэдлэг чадвартай, бид нарын төлөө маш их зүтгэсэн, Одоо ч зааж зөвлөсөөр байгаа сайхан хүн дээ. Багшийн маань шавь нараас Мягмарнаран гэж IT-гийн шилдэг мэргэжилтэн, Доржнамжирмаа гээд одоо оюутны улсын уралдааны бүх том амжилтыг хамсан шилдэг багш, Амаржаргал гээд IT зэрэг олон сайн мэргэжилтэн төрж одоо сайн сайхан ажиллаж яваа даа.

Нямдаваа багшийн тухай Цагаан багшийн бичсэн нийтлэлийг энд дарж уншаарай!

Талст сургуульд Доржнамжирмаа ах та 2 нэг цэгт уулзжээ? Та 2ыг их сайн андуудаас гадна, сайн өрсөлдөгчид байж нэгийгээ их хурцалсан гэж боддог

Магадгүй ээ. Гэхдээ Доржоогийн дээр орно, доор орно гэж ерөөсөө тооцоо хийж үзээгүй юм байна шүү, Доржоо ч мөн адил байх. Өдөр бүр цугтаа бэлтгэл хийж, бидний эсрэг өрсөлдөх гэж байгаа олон сайн хүмүүсийг дийлэхийг тулд хамтдаа хичээх хэрэгтэй гэдгийг л бид 2 мэдэж байсан.

7,8 жилийн турш өдөр бүр цуг бэлтгэл хийж бие биенийхээ тухайн үед хийсэн бүгдийг мэддэг болсон хүмүүс дээ. Доржоо маань багш болсноос хойш 6 удаа улсын програмчлалын олимпиадад оролцоод 4 удаад багаа түрүүлүүлж цом авсан, сүүлийн 3 жил дараалан түрүүлж, одоо дунд сургуулийн мэдээлэл зүйн олимпиаднаас амжилт гаргасан ихэнх сайн хүүхэд тэдний сургуульд ордог болсон. Ийм зүйлийг л бүтээн бий болгохын төлөө хөдөлмөрлөж үр дүнд хүрсэн, олон газраас шигшигдэж ирсэн шилдэг оюутан залуучуудыг удирдаг Монголын төлөө ажиллаж байгаа сайн багш. Одоо олон улсын давцанд гарсан амжилт үзүүлэхээр зорьж байгаа. Миний дэргэдээс, бидний дундаас, Баянхонгорчуудын дундаас ийм сайн хүн төрж одоо Монголын шилдэг сайн залуучуудыг чиглүүлж яваа нь үнэхээр сайхан.

Хүний амтлах, сонсох ... гээд үндсэн мэдэрхүйнүүдээс хамгийн төгс нь
оюун санааны таашаал авах юм

Хүнд ч юмуу сонирхолтой бодлого шийдхээр Математикийн ШУны амтыг мэдэрдэг. Ямар гоё бодлого вэ? гэх бодол, өөртөө итгэх итгэл төрөөд л улам сонирхол төрөөд явчихдаг. Та хамгийн анх, хамгийн сүүлд тийм мэдрэмжийг ямар бодлого шийдэж, хэзээ мэдэрч байв? 

Яасан гоё асуулт вэ ... бодлого мэдрэх мэдрэмж, түүнд өгөх хариу үйлдлээрээ хамгийн сайн нь манай Далайжаргал байгаа юм. "Хо ямар гоё бодлого вэ? ямар гоё бодолт вэ?" гээд хажуудах хүнийхээ бахархалыг дэврээсэн үйлдэл байнга хийдэг юм.

Хамгийн эхнийх гэхээр санахгүй байх л даа. 2-р ангидаа аймгийн олимпиадад нэг бодлого бодож чадахгүй ширээгээ дэрлэж хэвтэж байгаад найзынхаа надад зурж өгсөн зурагнаас санаа авч гэнэт бодчихоод маш их баярлаж байснаа сайн санаж байна. Сүүлд бол саяхан улсын олимпиадын бэлтгэл дээр их сайн бодож байсан. Улсад бас сайхан бодолтууд хийсэн.

Өчигдөр Програмчлалын лигт нэг бодлого бэлдэж оруулсан, тэрийг бэлдэхэд бас их гоё байсан шүү...

Хүний амтлах, сонсох... гээд үндсэн мэдэрхүйнүүдээс хамгийн лаг нь оюун санааны таашаал авах нь юмаа гэж алдарт Ц.Дашдорж багш хэлсэн байдаг.

Нямдаваа багшийг гадаадад сурч байхад нь түүний нэрэмжит олимпиадуудыг жил бүр зохион байгуулдаг байсан. Би Нямдаваа гэж их хөгшин багш байдаг гэж боддог байлаа. Тэгсэн залуухан багш, шавь нар нь 1,2р курсийн оюутнууд байхдаа аймагтаа 10н жилийн бүх багш сурагчдын дунд олимпиад зохиогоод л.. бас л мундаг бахархууштай байсан шүү. Ер нь Багшийгаа хамгийн ихээр хэзээ баярлуулсан гэж боддог вэ?

2004 он. Монголын Програмчлалын 14-р олимпиаднаас хүрэл
2007 он. Монголын Програмчлалын 17-р олимпиаднаас хүрэл
2009 он. Монголын мэдээлэл зүйн 23-р олимпиадын багш нарын АЛТ
2011 он. Монголын мэдээлэл зүйн 25-р олимпиадын багш нарын мөнгө
2013 он. Монголын Математикийн 49-р олимпиадын багш нарын МӨНГӨ
2013 он. Монголын мэдээлэл зүйн 27-р олимпиадын багш нарын алт

7-р ангидаа мэдээлэл зүйн аймгийн олимпиадад ороод манай 10-р ангийн Мягмарнаран ах түрүүлээд би 2-д орсон. Багш тэгэхэд л маш их баярлаж байсан, миний шавь ийм жижигхэн байж гээд...

Багш маань бол үнэхээр жирийн биш сайн хүн. Их залуугаараа өөрийн сайн чадвараа ашиглан сайн сайн шавь нар бэлдсэн. Шавь нартаа зөв зөвлөгөө өгч чиглүүлсэн. Жишээ нь намайг "чи одоо математикаа л улам сайжруул тэгвэл сайн алгоритм боловсруулж чаддаг болно" гээд математик сургахаар УБ хотруу сургуульд явуулсан. Доржоог сайн мэргэжилтэн болох ёстой гээд л бэлддэг байсан. Бид хожмоо багш шигээ сайн үйлс бүтээцгээнэ гээд багш болцгооход Нямдаваа багшийн маань бидний ухамсарт суулгасан хүмүүжил их түлхэц үзүүлсэн байх л даа.

Тэр олимпиадын тухай бол багш өөрөө санаачилж, бүх шагналыг нь хувиасаа гаргаад биднээр хийлгэдэг байсан. Бүх санаа нь багшийнх л даа. Уг нь уламжлал болгоод авч явж чадсан бол их сайн нөлөө үзүүлэх байсан байх. Даан ч миний мугаас л тасарчихсан... одоо намраас эхлээд тэр ажлаа илүү сайжруулаад үргэлжлүүлнэ дээ.

Баянхонгор аймгийн Ширээний теннисний тамирчид улсын чанартай тэмцээнүүдэд өндөр амжилт үзүүлсээр байна.

2012 оны 10р сарын 26-28ны хооронд Улаанбаатар хотын Оч клубт болсон Монголын Ширээний Теннисний Холбооны Цомын аварга шалгаруулах тэмцээнд Баянхонгор аймгийн БТСГын дасгалжуулагч МБАТ-ий 13р Спартакадын аварга Б.Эрдэнэсувд мастеруудын ангилалд 2р байр эзэлжээ. 

Эрдэнэт хотноо зохион байгуулагдсан МУын аварга Баяраагийн нэрэмжилт Ширээний теннисний тэмцээнд Баянхонгор аймгийн БТСГын дасгалжуулагч МБАТ-ий 13р Спартакадын аварга Б.Эрдэнэсувд 3р байр эзэлжээ. 

Улаанбаатар хотноо 2012 оны 11р сарын 16-17ны өдрүүдэд “Өег ХХК”-ийн нэрэмжит Монголын өсвөр үеийн “ТОП 10” тамирчин шалгаруулах тэмцээнд Баянхонгор аймгаас Б.Эрдэнэсувд дасгалжуулагчтай 4 тамирчин оролцсоноос 13-14 насны ангилалд Б.Гантогтох, 12-с доош насны ангилалд Б.Хонгорзул, Б.Мөнхчимэг, Н.Өлзийхишиг нар оролцсоноос монголын ТОП-10д 4үүлээ багтсан байна. Энэхүү тэмцээнд 100гаруй тамирчин оролцсон бөгөөд 12с доош насны ангилалд Б.Хонгорзул аваргын алтан медаль, Б.Мөнхчимэг хүрэл медаль хүртэж Баянхонгор аймаг ширээний теннисний спортоор улсдаа тэргүүлдэгийг дахин баталлаа.

“Халуунболор” төвийн тэргүүн А.Одончимэг: “Шаргалжуут” –ыг анх Төрийн өмчийн хороо 650сая төгрөгөөр хувьчлахаар дуудсан ч 190сая төгрөгөөр зарсан байдаг

Баянхонгор аймгийн “Шаргалжуут” рашаан сувиллын дэргэдэх “Халуунболор” төвийн тэргүүн А.Одончимэгтэй тус газарт өрнөж байгаа асуудлаар  ярилцлаа. “Халуунболор” төв нь тархины саажилттай хүүхдүүдийг сувилдаг сувилал юм.

“Халуунболор” төвийг нээгээд хэдэн жил болж байгаа вэ?
Би Баянхонгорын уугуул иргэн биш. Улаанбаатарт төрсөн, Дарханд өссөн геологич мэргэжилтэй хүн. 1984 онд миний анхны хүүхдийг эх баригч хиллэх гэж явж байгаад санамсаргүй шалан дээр унагаж алдсанаар  тахир дутуу болсон. Хүүхдээ эмчлүүлэх гэж хаа сайгүй явсан. Тахир дутуу хүүхэдтэй хүний зовлонг сайн мэдэх хүний хувьд хожим нь “Шаргалжуут”-ын бэр болж очоод, маш олон хөгжлийн бэрхшээлтэй, тахир дутуу хүүхэд ирдгийг анзаарч туслахаар шийдсэн юм. Одоо Монгол Улсын хэмжээнд жилдээ 55-60 мянган эх төрж байна.
1000 төрөлт тутмын 1-2 нь хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд байдаг юм. Яг одоогийн байдлаар улсын хэмжээнд 6000 орчим хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд байдаг. Түүний едөө 1200 нь манай “Халуунболор” төвийг зорьж ирж эмчлүүлдэг юм. Анх УИХ-ын гишүүн С.Оюун, гишүүн асан Одончимэд нартай хамтарч, хоёр гэр, нэг жижиг байшинд төвөө нээж байлаа. Тэд хоёулаа хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд, ачтай юм билээ. Тэгээд надад тусалж, энэ төвийг нээсэн юм. Сүүлдээ үйл ажиллагаагаа өргөсгөөд 5-6 гэртэй болсон байгаа. Нэг ээлжинд 25, жилдээ 800-1200 орчим хүүхэд хүлээж авах чадалтай болсон. 1996-2008 он хүртэл манай төв үйл ажиллагаагаа тасралтгүй явуулж ирсэн.

Тэгээд 2008 оноос эхэлж доголдсон юм уу?
2008 онд Шаргалжуут тосгоны ард иргэд намайг тосгоны Засаг даргаар сонгосон юм . Энэ үеэр “Шаргалжуут” рашаан сувилал хувьчлагдсаны улмаас тэнд үйл ажиллагаа явуулж байсан олон хувийн хэвшлийнхэн доголдож эхэлсэн. Яагаад гэвэл зөвхөн “Шаргалжуут” амралтын газар ирж байгаа амрагчдыг л рашаан усанд оруулахаас биш бусад дагалдах үйл ажиллагаа явуулж байгаа жижиг аж ахуй нэгжийн үйл ажиллагаа явуулах хувьчилж авсан эрхийг хааж, боогдуулж эхэлсэн. Манай төвийн үйл ажиллагаа ч бага зэрэг доголдож байгаа.

Д.БҮРНЭЭ: Шаргалжуут эрүүл мэндийн төлөө газар болохоос мөнгөний төлөө байгууллага биш

Д.Бүрнээ эмч гэхээр Шаргалжуутын халуун рашааныг зорьсон хэн бүхэн андахгүй. Тэрбээр сүүлийн 20 гаруй жилийнхээ ажил амьдралыг энэ рашаантай холбож, олон мянган хүнийг анагаасан алтан гартай эмч. 2000 онд Шаргалжуутын халуун рашааны ордыг түшиглэн уламжлалт анагаах ухааны  “Ганууд” хувийн эмнэлгийг үүсгэн байгуулж, өнөөг хүртэл удирдаж байна. Д.Бүрнээ эмч их ажлынхаа хажуугаар  “Шаргалжуут” эрдэм шинжилгээний  бүтээлийг туурвисан судлаач хүн.  Түүнтэй Шаргалжуутад үүсээд  байгаа нөхцөл байдлын талаар ярилцлаа.  

Шаргалжуутын  эмч нар холоос ирсэн хүмүүсийг рашаан таарахгүй нэрийдлээр буцааж байхаар мэдэхгүй, чадахгүй байгаагаа хэлэх зоригтой, ёс зүйтэй байх хэрэгтэй

Шаргалжуутын рашааныг  дэлхийд хосгүй гэж  ярьдаг. Ямар учраас ийн үнэлэгдэх болов?
Би дэлхийн улсуудын адил төстэй рашаануудыг очиж үзсэн, энэ чиглэлээр мэргэшсэн эмч хүн. Шаргалжуут шиг  мөгөөрсөн хоолойн багтраа, уушиг, харшил, иод дутал, үе гишүүн, зүрх судас, элэг цөс,  нарийн бүдүүн гэдэс, оюун ухааны гээд бүх төрлийн өвчинд зориулагдсан ийм олон төрлийн рашаан өөр хаана  ч байхгүй. Ямар ч өвчнийг анагаах увидастай. Эмийн бус эмчилгээ, Монголын уламжлалт эмчилгээний аргуудтай маш сайн тохирдгоороо Шаргалжуут хосгүй рашаан.

Шаргалжуут хувьчлагдсанаас хойш рашаан усыг тойрсон олон сөрөг асуудал гарч, ширгэх дээрээ тулаад байгаа талаар энд таарсан хүн бүр л ярьж байна. Энэ талаар эндэхийг арван хуруу шигээ мэдэхийн хувьд тань хувиар танаас тодруулъя гэж зорьж ирлээ?
Хүмүүсийн хэлж ярьж байгаа оргүй зүйл биш. Шаргалжуут рашаан сувиллыг хувьчлагдсанаас хойш бид байдлын ажиглаж 5, 6 жил боллоо. Энэ компани тодорхой зорилгоор л хувьчилж авсан байж таарна. Хүний эрүүл мэндийн төлөө, илүү хөгжүүлэх зорилгоор авсан байх гэж итгээд бид маш хүлээцтэй хандсан. Шаргалжуут илүү хөгжиж, үүнийг дагаж иргэдийн амьдрал ахуй дээшлэх болов уу  гэж итгэсэн.  Гэтэл байдал яг эсрэгээрээ болж, ноднин уржнангаас эхлээд дуугарахгүй бол болохоо байсан. Яагаад вэ гэвэл,  энд ажиллаж амьдарч байгаа иргэдийг тогтвор суурьшилтай ажиллуулдаггүй. Өөрсдийнх нь эсрэг үг хэлдэг, үзэл бодол нийлдэггүй хүмүүстэй хамтарч ажилладаггүй. Он удаан жил ажилласан, танил тал ихтэй учраас энэ рашаанд хүн оруулж байна гэх гэх мэт элдвийн шалтгаанаар халах нь газар авсан. Ялангуяа  энэ жил манай иргэдийн ихэнх нь ажилгүй болсон.

Дэлхийд хосгүй Шаргалжуут шуналын золиос болж байна

Эрэгт нь тоостой гутлаар ойртомгүй Шаргалжуут
Эхэнд нь тостой шөл дусаамгүй Шаргалжуут

Ардын уран зохиолч Т.Галсан

Ус нутгаа зорьж, Хонгор сайхан нутгийнхаа нэрийн хуудас болсон Шаргалжуутдаа амраад ирлээ. Дэлхийд хосгүй рашааныг минь зүг зүгийн, тив тивийн түмэн олон зорин ирж, мөнөөх л янзаараа бум бужигнаж байна.

            Тэсгим өвлийн хүйтэнд уур манан савсаж, 108 төрлийн халуун рашаан хад асганаас бургилан буцалж, амралтын байрнуудаа хормой түлш гарздахгүй, рашаанаар халааж байхыг хараад алмайран гайхаж байсан үе саяхан мэт боловч аль хэдийн 10 жил өнгөрчээ. Тэр цагаас хойш их зүйл өөрчлөгдөж, Шаргалжуут хувьчлагдаж, урьдын танил эмч, ажилтнуудын ихэнх нь бараа сураггүй болж, рашаан ус ч татарчээ. Эндэхийн гол рашаануудын нэг болох Лхамын рашаан энэ жил амь төдийхөн дусалж, “Хоёр гурван жилийн нас буй эсэх нь ч эргэлзээтэй” хэмээн нутгийн малчны хоолой чичрэн харуусахтай таарав. Чухам юунаас болж ийм байдалд хүрсэн шалтгааныг нутаг ус, зон олноо хайрлах сэтгэлээр, нөгөө талаар хүмүүсийн эрүүл мэндийг бодож зах зухаас нь тодруулав. 

Рашааны тархийг өрөмджээ

Шаргалжуутын рашааныг эртнээс нааш Дорлиг хайрхан аавтай, Лхам хайрхан ээжтэй, есөн тахилга, долоон амтай, ариун дагшин газар хэмээн тахиж шүтсээр иржээ. Ламын гэгээний цогчим гэсгүй рашааны орчимд жилд 2-3 удаа шалгалт хийж, зохих дэгийн дагуу рашаан усны ариун чанарыг сахиулдаг байсан түүхэн баримт бий. Энэ уламжлал саяхныг хүртэл хадгалагдаж, нутгийн зон олон рашаан усаа нүдний цөцгий мэт хайрлан хамгаалж иржээ. Гэтэл сүүлийн жилүүдэд Шаргалжуутын унаган төрх хөндөгдөж, дэлхийд ижилгүй амин ус ширгэх дээрээ тулаад байна. Өнгөрөгч жилийн есдүгээр сард рашаан сувиллын улирал дуусахтай зэрэгцэн Лхамын рашааны орчим, 90 орт/амралтын байр/-ын хойно цэвэр ус гаргах зорилгоор хоёр газар өрөмджээ. Уг барилгын суурийг анх тавихад халуун рашаан гарч байсныг нутгийн зон хичнээн сануулаад ч тусыг эс олж рашаан усанд нь эзэн суусан эрхтэн дархтнуудыг хазаарлаж чадсангүй. Эцэст нь их санасан газар есөн шөнө хоосон гэгчийн үлгэр “амилж”, цэвэр ус огт гараагүйгээр үл барам Лхамын рашааны “гол судсыг” тасалчихав. Өвлийн хүйтэнд хажуугийн зам руу халин урсаж, мөсөн овоо болон хэр баргийн машинтныг гаргадаггүй асан Лхам ижийн ундарга бүрмөсөн татарчээ. Нутгийн иргэд өрөмдсөн нэг нүхнээс сүү, нөгөө нүхнээс рашаан гарсан гэлцэж, Лхам ижийн нүдийг сохлоод, хөхийг хагалчихлаа хэмээн халаглана. Хүйтний ам цаашилж хөхүүрийн ам наашилсан урин хаврын цагт Лхамын рашаан эргэн ирж, уйлагнах мэт дусагнаж буй нь энэ. Гурван зуу гаруй ундарга, булагтай рашааны дээд хэсэгт зурагтын антен зоосон нь ихэнх рашааны ундаргад нөлөөлсөн гэж нутгийнхан ярьж байна. Улсын тусгай хамгаалалттай бүсэд дур мэдэн өрөмдөж, хүссэнээрээ аашилж буй “Шаргалжуут” ХХК-ийн далд эзэнд юу ч үл нөлөөлөх “дархан цаазтай амьтан” гэнэ.

 

Рашааны пайзыг дур мэдэн өөрчилжээ 

Шаргалжуутын халуун рашааныг өтөлснийг залуужуулж, өвдсөнийг илааршуулж, үхсэнийг амилуулдаг хосгүй амин ус хэмээн дээдэлж, сүсэглэн энгийн ардаас эхлээд ихэс дээдэс хүртэл эмнүүлдэг байсан баримт олон. Таван ухааны эцэг хэмээгддэг Ламын гэгээний анхдугаар дүр 108 рашааныг анх нээн язгуур махбодийг тодорхойлж, рашаан тус бүрийн анагаах онцлогийг боловсруулжээ. Хожим 1957 онд Орос Монголын хамтарсан эрдэмтдийн баг рашаан бүрээс дээж авч лабораторид шинжлэхэд гэгээнтнийхтэй яв цав нийцжээ. Тухайн үед баталгаажуулан шинэчлэн тавьсан рашааны пайзыг хэн ч өөрчлөх эрхгүй байтал Хүрэн цорготын рашааны пайзыг өөрчлөн тэс өөр рашаан дээр тавьсан тохиолдол гарсан байх юм. Энэ мэт эмчилгээний горим зөрчсөн ноцтой тохиолдлууд сүүлийн жилүүдэд байнга гарах болж. “Тэр Сүрэн гэж эмч баахан томроод л байсан. Гэтэл үе мөч шавшдаг 66 дугаартай рашааныг уухаар бичээд өгчихсөн байгаа юм даа” гэж нэг залуу үглэж байхад “Зүй нь бол анх хүлээж авахаасаа эхлээд сувиллынхаа онцлогийг танилцуулж, хаана ямар рашаан байдгийг зааж өгдөг дотоод журамтай баймаар. Хаа сайгүй төөрч будилсан амрагчид. Хөл толгой нь мэдэгдэхгүй юм аа” гэж өөр нэг сувилуулагч халаглана.  Рашаан сувиллаар, тэр дундаа Шаргалжуутаар мэргэшээгүй янз бүрийн эмч нар жил бүр солигдон ирж, эндэхийн эмчилгээний горим хяналтаас гарч буйг олон хүн анзаарч, дор бүрнээ гомдол тоочно. Анх Улаанбаатарт хүлээж авахаас эхлээд л иргэдийг чирэгдүүлдэг, эх захаа алдсан эрэмбэгүй үйлчилгээ олны аргыг бардаг ч бүх төрлийн өвчнийг анагаадаг, өөр хаана ч үгүй, өрсөлдөгчгүй рашаан учраас иргэд хэлсэн мөнгийг нь төлөөд, хүссэн хүсээгүй ирж байна.  

Амралтын бохир Шаргалжуут голруу ордог

Амрагчид буцахтай зэрэгцэн жил бүр босч ирдэг нэгэн хачирхалтай сэдэв нь амралтын бохир. Төв байрнуудын бохир халин, машин зам даган урсаж, Шаргалжуутын гол руу ордог гэнэ. Амралттай залгаа, гол дагуу нутагладаг айлын ойр орчим хүн амьсгалах аргагүй болж, жижиг гүүр тэр чигтээ бохирт будагдан голоор гарахын эцэсгүй болдог аж. Бохирлогдсон усаар Шаргалжуутын голын ай саваар нутаглаж буй хүн мал ундлаад зогсохгүй голоор дамжин Түйн гол, Орог нуурт ч хүрнэ. Энэ хүндрэл Шаргалжуут хувьчлагдсаны дараах өвлөөс эхэлжээ. Төрийн өмчит хувьцаат компани байхад цэвэрлэх төхөөрөмж өвөл зунгүй ажилладаг, манадаг айлтай, хариуцсан эзэнтэй байжээ. Харин өдгөө хэдэн слесариас өөр хэн ч тоодоггүй. Нөгөө хэд нь ч ажлынхаа ачааллыг дийлдэггүй гэнэ. Энэ мөрөөр 2009 онд УМХГ-ын шалгалт ирж нэг хэсэгтээ анхаарлын төвд орж, овоо цэгцэрч байснаа удалгүй бахь байдагтаа оржээ.                                       

                     Шаргалжуут тосгоныхон амьдрах аргагүй болов 

Рашаанаа түшиглэн ажил амьдралаа залгуулсаар ирсэн Шаргалжуут тосгоныхон сүүлийн жилүүдэд нутгаасаа дүрвэх нь ихэсчээ. Шаргалжуут хувьчлагдсанаас хойш өмнө нь ажиллаж байсан ихэнх ажилтныг халж, одоо байгааг нь төрөл бүрээр хавчин, ажлын ачаалал, сэтгэл санаагаар дарамталж байна. Ганцхан жишээ татахад уг сувилад сахиулаар ажиллаж байсан С.Бат-Очирыг ажил амьдралаар нь хохироожээ. Түүний цалинг  хөдөлмөрийн хууль зөрчин сарын  80.000 төгрөгөөр тогтоож, элдэв бусын шимтгэл нэрээр хассаар 45.000 төгрөг өгдөг байв. Сүүлдээ дарамт нь бүр ихэсч ажлынх хажуугаар бүтэн 6 сар 700 хонь маллуулчихаад үндсэн цалинг нь ч өгсөнгүй. Нэхэл дагал болсны эцэст гурван сарын цалин гэж 60,000 төгрөг сарвайжээ. С.Бат-Очир аргаа баран, ажлаасаа гарч, нийгмийн даатгалын сангаас ажилгүйдлийн тэтгэмж авахаар хөөцөлдтөл сүүлийн 4 сарын шимтгэлийг байгууллагаас нь төлөөгүйгээс тэтгэмж олдсонгүй. Түүний гэргий мөн компанид үүрийн гэгээнээс үдшийн бүрий болтол зарагдаж,  хоёр гурван хүний ажлыг ганцаараа амжуулдаг ч олигтой цалин авахгүй. Ажил нь улирлын шинжтэй болохоор эднийх нутагтаа амьдрах аргагүй болж, суурин газар бараадахаар шийджээ. Энэ байдал Шаргалжуутад жил ирэх тусам гаарч, тосгоныхоны ихэнх нь ажилгүй болж, “Шаргалжуут” ХХК-ийн удирдлагууд хааяахан үзэгдэхдээ ажилтнуудаа толгой түрийгүй загнаж, таньдаг хүнээ рашаанд оруулж, олон жил ажиллаж бугшсан гэх мэт хууль бус шалтгаанаар хэнийг ч гэсэн хөөгөөд явуулдаг байна. Энэ бүхний цаана хүний амьдрал, бүхэл бүтэн тосгоны хувь заяа байгааг тэд ер тоохгүй. Ажилтнууд хөдөлмөрийн хуулийг зөрчиж буйг нь хэлэхэд бид төрийн биш хувийн байгууллага тэр хууль чинь бидэнд хамаагүй хэмээн амыг нь тагладаг аж. 

  Үүний цаана хэн байна?

Дэлхийд ижилгүй рашаан, Монголын хууль, ард түмний хүсэл шаардлагыг уландаа гишгэн мөнгөний төлөө улайрагч нууц эзэн хэн бэ гэдэг асуулт Шаргалжуутынхны толгойны өвчин болж, түүнтэй нэгийгээ үзэхээр зэхэж байна. Олны дунд Шаргалжуутыг экс ерөнхийлөгч Н.Энхбаяр аав Намбартаа авч өгсөн гэх яриа бий. 2008 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар Н.Энхбаяр Баянхонгорчуудтай уулзах үеэр дээрх асуудал хөндөгдөхөд тэр эрс үгүйсгэжээ.  Одоо захирал нэртэй нүүдлийн шувуу шиг ирж буцдаг, байхаасаа байхгүй нь их Т.Түмэндэмбэрэл, түүний гэр бүлийн хүн Чулуунцэцэг нарыг түүний хамаатан гэх яриа ч чих дэлсэнэ. 

2006 онд анх хувьчлагдахад нутгийн ардад рашаан ус та нарын өмч, бид зөвхөн аж ахуйг нь л хувьчилж авч байна гэж хэлж байж. Гэтэл Шаргалжуут хувьчлагдсанаас хойш нутгийн ард иргэд рашаандаа орох эрхгүй болж, хүсэлт гаргасан нэгнийг амрах эрхийн бичиг нэхээд л хөөгөөд явуулна.

Энэ оны гуравдугаар сард С.Давааням тэргүүтэй нутгийн сэхээтнүүд сувиллын захиргаанд 100 гаруй хүний гарын үсэг бүхий гурван зүйл шаардах бичиг хүргүүлжээ. Рашааны бүсэд өрөмдлөгө хийхгүй, олон давхар байшин барихгүй, нутгийн ардад рашаанаар үйлчлэх зэргийг тусгаж, дөрөвдүгээр сард болох ИТХ-д хариу өгөхийг шаарджээ. Гэвч өдий болтол хариу өгөөгүй байна.

 Рашааныг түшиглэн бичил бизнес эрхлэгчидтэй уулзахад “Амралт хувьчлагдсанаас хойш бүх зүйл тэдний гарт орсон. Энд ажиллаж, амьдарч буй хүмүүс ямар ч эрх мэдэлгүй. Ажилтан ч тогтдоггүй. Бүс нутагт бодитой хөрөнгө оруулсан зүйл нэг ч байхгүй. Тосгонд татвар гэж ганц ч төгрөг төлдөггүй” гэсэн юм.  Тэдний яриагаар “Шаргалжуут”ХХК оргил ачаалалтай үедээ 700-800 хүн хүлээн авдаг аж. “Шаргалжуут” ХХК-ийн албаны хүмүүсээс тодруулахад нэг ээлжиндээ дунджаар 500 хүн сувилуулдаг гэсэн юм. Жилээс жилд төлбөр нь нэмэгддэг тус сувилалд гурвуулаа амраад сая таван зуун мянгыг төллөө гэсэн хүнтэй ч таарлаа.  Энэ жил сувиллын төлбөр хоногт нэг хүний 23.500-47.500 төгрөгний хооронд байв. Хамгийн энгийнээр тооцож үзэхэд сувилал сард хамгийн багадаа 450 сая төгрөг, зундаа тэрбум, тэрбумаар тооцогдох цэвэр ашиг олж байна. Шунал нь шулам болсон дээрэмчдэд цэвэр ашигтай бизнес бол яах аргагүй Шаргалжуут. Эм тан гэж нэг төгрөг ч гарахгүй, байгалиас заяасан амин ус, хад чулуу, шавраар эмчилчихнэ. Өвөлдөө ганц бургас шатаахгүй байрнуудаа рашаанаар халаачихна.  Үүнийг далд эзэд анх хувьчилж авахдаа л бүрэн тооцож, Шаргалжуутыг минь шар галзуу шуналын золиос болгон, мөнгө улаан нүд цагаан гээч болж байна. Өнгөрөгч зургаадугаар сард УИХ-ийн гишүүн Х.Баттулга Шаргалжуут тосгоныхонтой уулзах үеэр рашаан сувиллыг улсын өмч болгох эс бөгөөс Баянхонгорчуудын мэдэлд шилжүүлэх асуудлаар ард иргэд саналаа хэлжээ. Эрхэм гишүүн “Энэ удаа би хуулийн дагуу ямар нэгэн амлалт өгөх эрхгүй. Харин их хуралд сонгогдож гэмээнэ асуудлыг дорвитой анхаарна” гэсэн нь хонгилын үзүүрт гэрэл харагдана гэгчээр Шаргалжуутынхны гол найдвар болоод байна.

М.ДАВААСҮРЭН

Д. Пүрэвдорж - Сэгс цагаан богд

Баянхонгор аймаг Богд сум Сэгс цагаан богд

(Тэмээчин бүсгүйн захидал)
Сайхан хотын
Хөөрхөн хархүү
Сайн байна уу?
Тэнэгэр говийн
Тэмээчин бүсгүй
Сайн байна
Намар та манай нутагт
Нартай хамт ирсан юм уу
Сэгс цагаан богд ууланд
Сэрүү унах болоогүй юмуу
Цэлгэр говь минь нараа дэлгээд
Цэнхэр хадаг шиг намиатан байна
Сар хаяанд хонож салхины үзүүрээс
Хээрийн үнэр анхилан
Нарны элч анхилан
Нарны элч ус мэт
Газрын хээлэнд шингэж
Намрын говь дулаан байна
Зун мамартаа говь ингэж
Зуух мэт голдоо халаад
Өлгийтэй нялхас шиг
Өвөлдөө илчээр амьсгалж
Цан хүүргээ үргээн
Цас үүлэндээ хайлдаг юм
Нүдэнд дулаахан хархүү та
Хүүдлийн шувуу байсан юм уу?
Уужим говийн бяцхан бүрд би
Ус нь цалгиж цлдсэн юмуу
Сэм сэмхэн санаа алдаад
Сэтгэл нэг л сүжрээд байна
Намар та манайд ирэхдээ
Намайг ганц түлсэн шүү дээ
Батиар биш дээ хүнийг та
Барьж харах шахсан шүү дээ
Өөрөө тэгж өдөхийг өдчихөөд
Өндөг шиг дуутай явчихаад
Шувуу бүхэнд үг заагаад
Шуудан бүхэнд захиа дайгаад
Нэгдлийн даргаас ч санаа зовохгүй
Нээрэн та намаржин чадлаа
Уншаад баймаар таны захидлууд
Уулзахын заяа өгөөч гэжээ
Уулдахын заяа өгөөч гэтэл
Учралын жаргал аваач гэжээ
Учралын жаргал авъя гэтэл
Улаанбаатарт ирээч гэжээ
Сэгс цагаан богдоо орхиод
Сэтгэл юугаа дагая гэвэл
Хонгор таны гэргий болоод
Хот газар сууяа гэвэл
Говь нутгийн хүрэн бүсгүй
Гоо үзэмж хүрэх болов уу
Онгож гандсан миний царайд
Оо энгэсэг таарах болов уу
Уур гүйсэн байшинд суухаар
Утаагүй галд цай чанахаар
Улаа бутарсан говио орхиод
Улаабаатарт очъёо гэвэл
Буянтай ханийн цалин хүртсэн
Бурхан байлаа ч таарах болов уу
Буурал хангайн цагаан өвөл
Булган дээлтэй ч даарах болов уу
Уучлаарай найз минь
Уурлах хэрэггүй тоглосон юм
Улаабаатар сайхаан
Уулс тийшээ хаяа тэлсэн
Үүлс дээшээ дээвэр тулсан
Улсын минь чандмань эрдэнэ
Улаанбаатар сайхаан
Өдөн дэрнээс
Өглөө өндийн
Өнгийн шаахай
Өлмийд углан
Цоохор торгон
Хэвнэг нөмрөөд
Цонхны хөшиг
Хэцээр татаж
Халуун ус
Хананаасаа аваад Цахилгаан зууханд
Цайгаа чанаад
Үеийн тандаа эрхлэн суувал
Үнэхээр нэгэн жаргал бус уу
Гурван талтай толины урд
Дөрвөн талаа толидон засаж
Гурван зүүгийн булган малгай
Төвхөн агаад жишүү тавьж
Өрнө зүгийн шаавай гутлын
Өндөр өсгий шатаар товшиж
Цагаан харшийн ёроолоор
Цантай чулуун гудамжаар
Ажилдаа яаранхан
Автобусанд яаранхан
Амраг нөхрөө сугадан алхвал
Аяа бас жаргал бус уу
Ажил тарсны дараагаар
Аав ээжийн ерөөлөөр
Цэцэг шиг хөөрхөн хүүгээ
Цэцэрлэгээс хамт аваад
Цэнгүүн сайхан үдэш
Цэнхэр дэлгэц ширтэн
Хөвсгөр диваанд шигдэн
Хөгжим дуу чагнан
Сайхан бие эрүүл
Санаа сэтгэл саруул
Бие биенээ хайрлан суувал
Бидэн хоёрын жаргал бус уу
Тэгэвч найз минь би
Тэнгэрийн энэ л хаяандаа
Тэмээчин эгэл заяандаа
Тоост их говийн
Тортогт хөх асар
Сэгс цагаан богддоо
Сэтгэл хоргодоод болохгүй нь
Сундлан нүүх үүлс шиг
Суварган цэнхэр уулаа
Сувд шиг бэлд нь гялалзах
Сум нэгдлийн төвөө
Энэ нутагт тулсан
Эцэг өвгийн галаа
Он жилээр нэхэлгүй
Орхиод явж чадахгүй нь
Ай даа сайхан говь минь
Алтан шаргал говь минь
Анагай гурван цоохор
Ажин гурван ширдэг
Ах дүү гурван хаалга
Аман гурван сээр
Ар гурван дэл
Алаг гуррван шанд
Задгай гурван хээр
Зах гурван бамбуу ...
Нэр хүртэл шүлэг
Нээрээн сайхан нутаг
Аяа сайхан говь минь
Алтан шаргал говь минь
Солонгын долоон өнгө билээ
Идээний таван амт билээ
Ижил нь үгүй үнэртэн билээ
Ид шидийн үзэсгэлэн билээ
Аагтай цай шиг шаргалтан байдаг
Аргалын зоо шиг хиргэлтэн байдаг
Атан тэмээ хонгортон байдаг
Алагхан говьдоо хайртай би
Эмээлийн бүүрэг шиг элгэн хад нь
Эсгээд авмаар иртэй ч гэлээ
Ээрэм газрын алаг чулуу нь
Эрхний бөөр шиг элүүн билээ
Их говийн холоос харахад
Ихэмсэг алс нь хүйтэн ч гэлээ
Илчтэй хөрсийг нь алгаар дарахад
Илүүрийн ул шиг халуун билээ
Хулангийн тоос шингэх бэл нь
Хуурайн ар шиг ширүүн ч гэлээ
Хүйсэн чинээ зүлгэн газраа
Хүүхдийн зулай шиг нимгэн билээ
Голдоо хүртэл хатсан юм шиг
Говийн заг хатуу ч гэлээ
Нарны илчинд ноцтол халсан
Нарийхан мөчир нь ногоон билээ
Цаадах уулс нь зэрэглэн хөвөх
Цагаан далай зэрэглээнд тунан
Өртөө газраас айлын гэр
Өдрийн од шиг цахилнам билээ
Халуун тогооноос бүрхээр авахад
Хамар цоргин бүгчих уур шиг
Таана аагсан хөхөмдөг манан
Талаар дэгдэн хөөрнөм билээ
Хүдэн татсан нутаг юугаа
Хүсэл нь дагаад халуун явдаг
Хүрэн царайтай говийн хүмүүс
Хүний ясаар сайн билээ
Ялаа хальтрам ханан цавчилд
Янгир нь ятаатай ассан байдаг
Асга шаргих хадан хавчилд
Аргаль хоньтой нийлсэн байдаг
Алаг тууз шиг эрээн цайдамд
Адуу нь хулантай уралдан байдаг
Тэнгэрийн хиаз шиг цагаан цээлэнд
Тэмээ хавтгай туйлан байдаг
Өнгө гэрлийн хувилгаан
Өвгөн манхны давалгаан
Говь сайхан нутагт минь
Гоё сайхан болж байгаа
Цагаан суурин хээр босож
Цахилгаан дэн гэрт асаж
Цэнхэр говьдоо манай нэгдэл
Цэцгийн мандал дэлгэж байна
Хүний санаа алс сууж
Хүсэл бодол нь айл бууж
Эгэл олны амьсгаа нийлсэн
Энэ нэгдэлд амьдрал сайхан байна
Намар та энэ нутгаар
Нартай хамт давхиж явахдаа
Манай нэгдлийн сайхныг биширч
Малчдын хойморт саатаж суухдаа
Уянга модтой цагаан гэрийг нь
Улаабаатарын ганган тавьцыг нь
Машинаа зогсоож гайхсан гэнэлээ
Малгайгаа авч магтсан гэнэлээ
Нээрэн ч энд говь шигээ
Нэгдэл маань өргөн байна
Сэгс Цагаан Богд шигээ
Сэтгэл минь өндөр байна
Үеийн найз нь өөрийн нэгдлийн
Үүднээс сөхөж өрхнөөс татаж
Алсын хүнд хайраа хадгалж
Айлын хүүгээс түүнээ харамлаж
Задгай шаргал хүлгэн говьдоо
Зандан шатар шиг зуун тэмээгээ
Үүрийн туяанаар өрж явна
Үдэш болтол нүүж явна
Хонгор найз минь уулзъя гэвэл
Холын надтай учрая гэвэл
Нар шиг говьдоо таныг урья
Сар шиг гэрээ энд барья
Эрхэм таныг эргээд ирэхэд
Эхийн голынхоо алимаар дайлъя
Усан үзмийг нь багцыг таваглаж
Ургацын шимээр хүндлэн цайлъя
Хангайн гоёлыг говьд өмргөх
Хотын соёлыг хөдөө хүргэх
Хувь заяаг та бидэнд
Хувьсгалт буурлууд тавьсан байна
Хот хөдөө адилхан болох
Хойчийн өдрийг ойрхон болгож
Залуу насныхаа хамаг өнгийг
Зах нутагтаа хамаг өгье
Маргад тэнгэрийн чулуун зүмбэр
Манант говийн үүлэн сүмбэр
Сэгс Цагаан Богд ууланд
Сэтгэл байвал жаргал байна
Аяны чинь дөрөөг
Сүү өргөн мялаая
Алсын чинь харгуйг
Сүй болгон хүлээе
Баяртай найз минь
Хариу бичээрэй
Байнгын минь хаяг
"Сэгс Цагаан Богд!"